SERENISSIMAE PRINCIPI ELISABETHAE,
FREDERICI BOHEMIAE REGIS,
Serenissima Princeps,
Maximum fructum percepi scriptorum, quae antehac in lucem edidi, quod ea perlegere dignata sis, quodque, eorum occasione in notitiam tuam admissus, tales dotes tuas esse cognoverim, ut e re gentis humanae esse putem, eas seculis in exemplum proponi. Non deceret me vel adulari, vel aliquid non satis perspectum affirmare, praesertim hoc in loco, in quo veritatis fundamenta iacere conaturus sum; et scio non affectatum ac simplex Philosophi iudicium generosae modestiae tuae gratius fore, quam magis exornatas blandiorum hominum laudationes. Quapropter ea tantum scribam, /2/ quae vera esse ratione vel experientia cognosco, et hic in exordio eodem modo ac in toto reliquo libro philosophabor.
Magnum est discrimen inter veras et apparentes virtutes; nec non etiam ex veris, inter illas quae ab accurata rerum cognitione deveniunt, et illas quae cum aliqua ignoratione coniunctae sunt. Per apparentes, intelligo vitia quaedam non valde frequentia, vitiis aliis notioribus opposita; quae quoniam ab iis magis distant quam intermediae virtutes, idcirco magis solent celebrari. Sic quia plures inveniuntur qui pericula timide refugiunt, quam qui se inconsiderate in ipsa coniiciant, vitio timiditatis temeritas tanquam virtus opponitur, et magis quam vera fortitudo vulgo aestimatur; sic saepe prodigi pluris fiunt quam liberales; sicque nulli facilius ad magnam pietatis famam perveniunt, quam superstitiosi vel hypocritae.
Inter veras autem virtutes, multae non a sola recti cognitione, sed etiam ab errore aliquo nascuntur: sic saepe a simplicitate bonitas, a metu pietas, a desperatione fortitudo exsurgit. Atque hae ab invicem diuersae sunt, ut etiam diversis nominibus designantur; sed illae purae et sincerae, quae ex sola recti cognitione profluunt, unam et eandem omnes habent naturam, et sub uno sapientiae nomine continentur. Quisquis enim firmam et efficacem habet uoluntatem recte semper utendi sua ratione, quantum in se est, idque omne quod optimum esse cognoscit exsequendi, revera sapiens est, /3/ quantum ex natura sua esse potest; et per hoc unum, iustitiam, fortitudinem, temperantiam, reliquasque omnes virtutes habet, sed ita inter se coniunctas, ut nullae supra caeteras emineant; et idcirco, quamvis multo sint praestantiores iis quae aliqua vitiorum mistura distinctae sunt, quia tamen multitudini minus sunt notae, non tantis laudibus solent extolli.
Praeterea, cum duo ad sapientiam ita descriptam requirantur, perceptio scilicet intellectus et propensio voluntatis: eius quidem quod a voluntate dependet nemo non est capax, sed quidam aliis multo perspicaciorem habent intellectum. Et quamvis sufficere debeat iis qui sunt natura tardiusculi, quod, etsi multa ignorent, modo tamen firmam et constantem retineant voluntatem nihil omittendi, quo ad recti cognitionem perveniant, atque id omne quod rectum iudicabunt exsequendi, pro modulo suo sapientes et hoc nomine Deo gratissimi esse possint: multo tamen praestantiores illi sunt, in quibus, cum firmissima recte agendi voluntate, perspicacissimum ingenium et summa veritatis cognoscendae cura reperitur.
Summam autem esse in Celsitudine tua istam curam, ex eo perspicuum est, quod nec aulae auocamenta, nec consueta educatio quae puellas ad ignorantiam damnare solet, impedire potuerint, quominus omnes bonas artes et scientias investigaris. Deinde summa etiam et incomparabilis ingenii tui perspicacitas ex eo apparet, quod omnia istarum scientiarum arcana penitissime inspexeris, ac brevissimo tempore accurate cognoveris. Maiusque adhuc eiusdem rei habeo argumentum mihi peculiare, quod te unam hactenus invenerim, quae /4/ tractatus antehac a me vulgatos perfecte omnes intelligas. Obscurissimi enim plerisque aliis, etiam maxime ingeniosis et doctis, esse videntur; et fere omnibus usu venit ut, si versati sint in Metaphysicis, a Geometricis abhorreant; si vero Geometriam excoluerint, quae de prima Philosophia scripsi non capiant: solum agnosco ingenium tuum, cui omnia aeque perspicua sunt, et quod merito idcirco incomparabile appello. Cumque considero tam variam et perfectam rerum omnium cognitionem non esse in aliquo Gymnosophista iam sene, qui multos annos ad contemplandum habuerit, sed in Principe puella, quae forma et aetate non caesiam Mineruam, aut aliquam ex Musis, sed potius Charitem refert, non possum in summam admirationem non rapi.
Denique non tantum ex parte cognitionis, sed etiam ex parte voluntatis, nihil ad absolutam et sublimem sapientiam requiri, quod non in moribus tuis eluceat, animadverto. Apparet enim in illis eximia quaedam cum maiestate benignitas et mansuetudo, perpetuis fortunae iniuriis lacessita, sed nunquam efferata nec fracta. Haecque ita me sibi devinxit, ut non modo Philosophiam hanc meam Sapientiae, quam in Te suspicio, dicandam et consecrandam putem (quia nempe ipsa nihil aliud est quam studium sapientiae), sed etiam non magis Philosophus audire velim, quam Serenissimae Celsitudinis
tuae Devotissimus cultor
Des-Cartes.
Pars Prima: De principiis cognitionis humanae
1.
Veritatem inquirenti, semel in vita de omnibus, quantum
fieri potest, esse dubitandum.
Quoniam infantes nati sumus, et varia de rebus sensibilibus
iudicia prius tulimus, quam integrum nostrae rationis usum
haberemus, multis praeiudiciis a veri cognitione avertimur;
quibus non aliter videmur posse liberari, quam si semel in
vita de iis omnibus studeamus dubitare, in quibus vel
minimam incertitudinis suspicionem reperiemus.
2.
Dubia etiam pro falsis habenda.
Quin et illa etiam, de quibus dubitabimus, utile erit habere
pro falsis, ut tanto clarius, quidnam certissimum et cognitu
facillimum sit, inveniamus.
3.
Hanc interim dubitationem ad usum vitae non esse referendam.
Sed haec interim dubitatio ad solam contemplationem
veritatis est restringenda. Nam quantum ad usum vitae, quia
persaepe rerum agendarum occasio praeteriret, antequam nos
dubiis nostris exsoluere possemus, non raro quod tantum est
vuerisimile cogimur amplecti; vel etiam interdum, etsi e
duobus unum altero verisimilius non appareat, alterutrum
tamen eligere.
4.
Cur possimus dubitare de rebus sensibilibus.
Nunc itaque, cum tantum veritati quaerendae incumbamus,
dubitabimus inprimis, an ullae res sensibiles
/6/ aut imaginabiles existant: primo, quia
deprehendimus interdum sensus errare, ac prudentiae est,
nunquam nimis fidere iis, qui nos vel semel deceperunt;
deinde, quia quotidie in somnis innumera uidemur sentire aut
imaginari, quae nusquam sunt; nulla que sic dubitanti signa
apparent, quibus somnum a uigilia certo dignoscat.
5.
Cur etiam de Mathematicis demonstrationibus.
Dubitabimus etiam de reliquis, quae antea pro maxime certis
habuimus; etiam de Mathematicis demonstrationibus, etiam de
iis principiis, quae hactenus putavimus esse per se nota:
tum quia vidimus aliquando nonnullos errasse in talibus, et
quaedam pro certissimis ac per se notis admisisse, quae
nobis falsa videbantur; tum maxime, quia audivimus esse
Deum, qui potest omnia, et a quo sumus creati. Ignoramus
enim, an forte nos tales creare voluerit, ut semper
fallamur, etiam in iis quae nobis quam notissima apparent;
quia non minus hoc videtur fieri potuisse, quam ut interdum
fallamur, quod contingere ante aduertimus. Atque si non a
Deo potentissimo, sed vel a nobis ipsis, vel a quovis alio,
nos esse fingamus: quo minus potentem originis nostrae
authorem assignabimus, tanto magis erit credibile, nos tam
imperfectos esse, ut semper fallamur.
6.
Nos habere liberum arbitrium, ad cohibendum assensum in
dubiis, sicque ad errorem vitandum.
Sed interim, a quocumque tandem simus, et quantumvis ille
sit potens, quantumvis fallax, hanc nihilominus in nobis
libertatem esse experimur, ut semper ab iis credendis, quae
non plane certa sunt et explorata, possimus abstinere; atque
ita cavere, ne unquam erremus.
7.
Non posse a nobis dubitari, quin existamus dum dubitamus;
atque hoc esse primum, quod ordine philosophando
cognoscimus.
Sic autem reiicientes illa omnia, de quibus aliquo
/7/ modo possumus dubitare, ac etiam falsa esse
fingentes, facile quidem supponimus nullum esse Deum, nullum
coelum, nulla corpora; nosque etiam ipsos non habere manus,
nec pedes, nec denique ullum corpus; non autem ideo nos, qui
talia cogitamus, nihil esse: repugnat enim, ut putemus id
quod cogitat, eo ipso tempore quo cogitat, non existere. Ac
proinde haec cognitio: 'Ego cogito, ergo sum' est omnium
prima et certissima, quae cuilibet ordine philosophanti
occurrat.
8.
Distinctionem inter animam et corpus, sive inter rem
cogitantem et corpoream, hinc agnosci.
Haecque optima via est ad mentis naturam, eiusque a corpore
distinctionem, agnoscendam. Examinantes enim quinam simus
nos, qui omnia quae a nobis diversa sunt supponimus falsa
esse, perspicue videmus, nullam extensionem, nec figuram,
nec motum localem, nec quid simile, quod corpori sit
tribuendum, ad naturam nostram pertinere, sed cogitationem
solam, quae proinde prius et certius quam ulla res corporea
cognoscitur; hanc enim iam percepimus, de aliis autem adhuc
dubitamus.
9.
Quid sit cogitatio.
Cogitationis nomine, intelligo illa omnia, quae nobis
consciis in nobis fiunt, quatenus eorum in nobis conscientia
est. Atque ita non modo intelligere, velle, imaginari, sed
etiam sentire, idem est hic quod cogitare. Nam si dicam, ego
video, vel ego ambulo, ergo sum; et hoc intelligam de
visione, aut ambulatione, quae corpore peragitur, conclusio
non est absolute certa; quia, ut saepe fit in somnis, possum
putare me videre, vel ambulare, quamvis oculos non aperiam,
et loco non movear, atque etiam forte, quamvis nullum habeam
corpus. Sed si intelligam de ipso sensu sive conscientia
videndi aut ambulandi, quia tunc refertur ad
/8/ mentem, quae sola sentit
siue cogitat se videre aut ambulare, est plane certa.
10.
Quae simplicissima sunt et per se nota, definitionibus
Logicis obscuriora reddi; et talia inter cognitiones studio
acquisitas non esse numeranda.
Non hic explico alia multa nomina, quibus iam usus sum, vel
utar in sequentibus, quia per se satis nota mihi videntur.
Et saepe adverti Philosophos in hoc errare, quod ea, quae
simplicissima erant ac per se nota, Logicis definitionibus
explicare conarentur; ita enim ipsa obscuriora reddebant.
Atque ubi dixi hanc propositionem: 'Ego cogito, ergo sum'
esse omnium primam et certissimam, quae cuilibet ordine
philosophanti occurrat, non ideo negavi quin ante ipsam
scire oporteat, quid sit cogitatio, quid existentia, quid
certitudo; item, quod fieri non possit, ut id quod cogitet
non existat, et talia; sed quia hae sunt simplicissimae
notiones, et quae solae nullius rei existentis notitiam
praebent, idcirco non censui esse numerandas.
11.
Quomodo mens nostra notior sit quam corpus.
Iam vero ut sciatur, mentem nostram non modo prius et
certius, sed etiam evidentius quam corpus cognosci, notandum
est, lumine naturali esse notissimum, nihili nullas esse
affectiones sive qualitates; atque ideo ubicumque aliquas
deprehendimus, ibi rem sive substantiam, cuius illae sint,
necessario inveniri; et quo plures in eadem re siue
substantia deprehendimus, tanto clarius nos illam
cognoscere. Plura vero in mente nostra, quam in ulla alia re
a nobis deprehendi, ex hoc manifestum est, quod nihil plane
efficiat, ut aliquid aliud cognoscamus, quin idem etiam
multo certius in mentis nostrae cognitionem nos adducat. Ut
si terram iudico existere, ex eo quod illam tangam vel
videam, certe ex hoc ipso adhuc magis mihi iudicandum est
mentem meam existere: fieri enim forsan
/9/ potest, ut iudicem me
terram tangere, quamvis terra nulla existat; non autem, ut
id iudicem, et mea mens quae id iudicat nihil sit; atque ita
de caeteris.
12.
Cur non omnibus aeque innotescat.
Nec aliam ob causam aliter visum est iis, qui non ordine
philosophati sunt, quam quia mentem a corpore nunquam satis
accurate distinxerunt. Et quamvis sibi certius esse
putarint, se ipsos existere, quam quidquam aliud, non tamen
adverterunt, per se ipsos, mentes solas hoc in loco fuisse
intelligendas; sed contra potius intellexerunt sola sua
corpora, quae oculis videbant, et manibus palpabant,
quibusque vim sentiendi perperam tribuebant; hocque ipsos a
mentis natura percipienda avocavit.
13.
Quo sensu reliquarum rerum cognitio a Dei cognitione
dependeat.
Cum autem mens, quae se ipsam novit, et de aliis omnibus
rebus adhuc dubitat, undiquaque circumspicit, ut cognitionem
suam ulterius extendat: primo quidem invenit apud se
multarum rerum ideas, quas quamdiu tantum contemplatur,
nihilque ipsis simile extra se esse affirmat nec negat,
falli non potest. Invenit etiam communes quasdam notiones,
et ex his varias demonstrationes componit, ad quas quamdiu
attendit, omnino sibi persuadet esse veras. Sic, exempli
causa, numerorum et figurarum ideas in se habet, habetque
etiam inter communes notiones, quod si aequalibus aequalia
addas, quae inde exsurgent erunt aequalia, et similes; ex
quibus facile demonstratur, tres angulos trianguli aequales
esse duobus rectis, etc; ac proinde haec et talia sibi
persuadet vera esse, quamdiu ad praemissas, ex quibus ea
deduxit, attendit. Sed quia non potest semper ad illas
attendere, cum postea recordatur se nondum scire, an forte
talis naturae creata sit, /10/
ut fallatur etiam in iis quae ipsi evidentissima apparent,
videt se merito de talibus dubitare, nec ullam habere posse
certam scientiam, priusquam suae authorem originis
agnoverit.
14.
Ex eo quod existentia necessaria in nostro de Deo conceptu
contineatur, recte concludi Deum existere.
Considerans deinde inter diversas ideas, quas apud se habet,
unam esse entis summe intelligentis, summe potentis et summe
perfecti, quae omnium longe praecipua est, agnoscit in ipsa
existentiam, non possibilem et contingentem tantum,
quemadmodum in ideis aliarum omnium rerum, quas distincte
percipit, sed omnino necessariam et aeternam. Atque ut ex eo
quod, exempli causa, percipiat in idea trianguli necessario
contineri, tres eius angulos aequales esse duobus rectis,
plane sibi persuadet triangulum tres angulos habere aequales
duobus rectis: ita ex eo solo quod percipiat existentiam
necessariam et aeternam in entis summe perfecti idea
contineri, plane concludere debet ens summe perfectum
existere.
15.
Non eodem modo in aliarum rerum conceptibus existentiam
necessariam, sed contingentem duntaxat contineri.
Magisque hoc credet, si attendat nullius alterius rei ideam
apud se inveniri, in qua eodem modo necessariam existentiam
contineri animadvertat. Ex hoc enim intelliget, istam ideam
entis summe perfecti non esse a se effictam, nec exhibere
chimericam quandam, sed veram et immutabilem naturam,
quaeque non potest non existere, cum necessaria existentia
in ea contineatur.
16.
Praeiudicia impedire, quominus ista necessitas existentiae
Dei ab omnibus clare cognoscatur.
Hoc, inquam, facile credet mens nostra, si se prius omnino
praeiudiciis liberarit. Sed quia sumus assueti reliquis
omnibus in rebus essentiam ab existentia distinguere, atque
etiam uarias ideas rerum, quae nusquam sunt, aut fuerunt, ad
arbitrium effingere, facile contingit,
/11/ cum in entis summe perfecti contemplatione non
sumus plane defixi, ut dubitemus an forte eius idea una sit
ex iis, quas ad arbitrium effinximus, aut saltem ad quarum
essentiam existentia non pertinet.
17.
Quo cuiusque ex nostris ideis obiectiua perfectio maior est,
eo eius causam esse debere maiorem.
Ulterius vero considerantes ideas quas in nobis habemus,
videmus quidem illas, quatenus sunt quidam modi cogitandi,
non multum a se mutuo differre, sed quatenus una unam rem,
alia aliam repraesentat, esse valde diuersas; et quo plus
perfectionis obiectivae in se continent, eo perfectiorem
ipsarum causam esse debere. Nam quemadmodum, si quis in se
habet ideam alicuius machinae valde artificiosae, merito
quaeri potest quaenam sit causa a qua illam habet: an nempe
viderit alicubi talem machinam ab alio factam; an mechanicas
scientias tam accurate didicerit, anve tanta sit in eo
ingenii vis, ut ipsam nullibi unquam visam per se excogitare
potuerit? Totum enim artificium quod in idea illa obiective
tantum sive tanquam in imagine continetur, debet in eius
causa, qualiscumque tandem sit, non tantum obiective sive
repraesentatiue, saltem in prima et praecipua, sed reipsa
formaliter aut eminenter contineri.
18.
Hinc rursus concludi Deum existere.
Sic, quia Dei sive entis summi ideam habemus in nobis, iure
possumus examinare a quanam causa illam habeamus; tantamque
in ea immensitatem inveniemus, ut plane ex eo simus certi,
non posse illam nobis fuisse inditam, nisi a re in qua sit
revera omnium perfectionum complementum, hoc est, nisi a Deo
realiter existente. Est enim lumine naturali notissimum, non
modo a nihilo nihil fieri; nec id quod est perfectius ab eo
quod est minus perfectum, ut a causa
/12/ efficiente et totali, produci; sed neque etiam
in nobis ideam sive imaginem ullius rei esse posse, cuius
non alicubi, sive in nobis ipsis, sive extra nos, Archetypus
aliquis, omnes eius perfectiones reipsa continens, existat.
Et quia summas illas perfectiones, quarum ideam habemus,
nullo modo in nobis reperimus, ex hoc ipso recte concludimus
eas in aliquo a nobis diverso, nempe in Deo, esse, vel certe
aliquando fuisse; ex quo evidentissime sequitur, ipsas adhuc
esse.
19.
Etsi Dei naturam non comprehendamus, eius tamen perfectiones
omni alia re clarius a nobis cognosci.
Hocque satis certum est et manifestum, iis qui Dei ideam
contemplari summasque eius perfectiones advertere sunt
assueti. Quamvis enim illas non comprehendamus, quia
scilicet est de natura infiniti ut a nobis, qui sumus
finiti, non comprehendatur, nihilominus tamen ipsas clarius
et distinctius quam ullas res corporeas intelligere
possumus, quia cogitationem nostram magis implent, suntque
simpliciores, nec limitationibus ullis obscurantur.
20. Nos non a nobis
ipsis, sed a Deo factos, eumque proinde existere.
Quia vero non omnes hoc aduertunt, atque etiam quia non,
quemadmodum habentes ideam artificiosae alicuius machinae
scire solent undenam illam acceperint, ita etiam recordamur
ideam Dei nobis aliquando a Deo advenisse, utpote quam
semper habuimus: quaerendum adhuc est, a quonam simus nos
ipsi, qui summarum Dei perfectionum ideam in nobis habemus.
Nam certe est lumine naturali notissimum, eam rem, quae
novit aliquid se perfectius, a se non esse: dedisset enim
ipsa sibi omnes perfectiones, quarum ideam in se habet; nec
proinde etiam posse ab ullo esse, qui non habeat in se omnes
illas perfectiones, hoc est, qui non sit Deus.
/13/
21.
Existentiae nostrae durationem sufficere, ad existentiam Dei
demonstrandam.
Nihilque huius demonstrationis evuidentiam potest obscurare,
modo attendamus ad temporis sive rerum durationis naturam;
quae talis est, ut eius partes a se mutuo non pendeant, nec
unquam simul existant; atque ideo ex hoc quod iam simus, non
sequitur nos in tempore proxime sequenti etiam futuros, nisi
aliqua causa, nempe eadem illa quae nos primum produxit,
continuo veluti reproducat, hoc est, conservet. Facile enim
intelligimus nullam vim esse in nobis, per quam nos ipsos
conservemus; illumque in quo tanta est vis, ut nos a se
diversos conservet, tanto magis etiam se ipsum conservare,
vel potius nulla ullius conservatione indigere, ac denique
Deum esse.
22.
Ex nostro modo existentiam Dei cognoscendi, omnia eius
attributa naturali ingenii vi cognoscibilia simul cognosci.
Magna autem in hoc existentiam Dei probandi modo, per eius
scilicet ideam, est praerogativa: quod simul quisnam sit,
quantum naturae nostrae fert infirmitas, agnoscamus. Nempe
ad eius ideam nobis ingenitam respicientes, videmus illum
esse aeternum, omniscium, omnipotentem, omnis bonitatis
veritatisque fontem, rerum omnium creatorem, ac denique illa
omnia in se habentem, in quibus aliquam perfectionem
infinitam, sive nulla imperfectione terminatam, clare
possumus advuertere.
23.
Deum non esse corporeum, nec sentire ut nos, nec velle
malitiam peccati.
Nam sane multa sunt, in quibus etsi nonnihil perfectionis
agnoscamus, aliquid tamen etiam imperfectionis sive
limitationis deprehendimus; ac proinde competere Deo non
possunt. Ita in natura corporea, quia simul cum locali
extensione divisibilitas includitur, estque imperfectio esse
divisibilem, certum est, Deum non esse corpus. Et quamvis in
nobis perfectio quaedam sit, quod sentiamus, quia tamen in
omni sensu /14/ passio est, et
pati est ab aliquo pendere, nullo modo Deum sentire putandum
est, sed tantummodo intelligere et velle: neque hoc ipsum ut
nos, per operationes quodammodo distinctas, sed ita ut, per
unicam, semperque eandem et simplicissimam actionem, omnia
simul intelligat, velit et operetur. Omnia, inquam, hoc est,
res omnes: neque enim vult malitiam peccati, quia non est
res.
24.
A Dei cognitione ad creaturarum cognitionem perveniri,
recordando eum esse infinitum, et nos finitos.
Iam vero, quia Deus solus omnium quae sunt aut esse possunt
vera est causa, perspicuum est optimam philosophandi vuiam
nos sequuturos, si ex ipsius Dei cognitione rerum ab eo
creatarum explicationem deducere conemur, ut ita scientiam
perfectissimam, quae est effectuum per causas, acquiramus.
Quod ut satis tuto et sine errandi periculo aggrediamur, ea
nobis cautela est utendum, ut semper quam maxime recordemur,
et Deum authorem rerum esse infinitum, et nos omnino
finitos.
25.
Credenda esse omnia quae a Deo revelata sunt, quamvis captum
nostrum excedant.
Ita si forte nobis Deus de se ipso vel aliis aliquid
revelet, quod naturales ingenii nostri vires excedat, qualia
iam sunt mysteria Incarnationis et Trinitatis, non
recusabimus illa credere, quamvis non clare intelligamus.
Nec ullo modo mirabimur multa esse, tum in immensa eius
natura, tum etiam in rebus ab eo creatis, quae captum
nostrum excedant.
26.
Nunquam disputandum esse de infinito, sed tantum ea in
quibus nullos fines advertimus, qualia sunt extensio mundi,
divisibilitas partium materiae, numerus stellarum, etc, pro
indefinitis habenda.
Ita nullis unquam fatigabimur disputationibus de infinito.
Nam sane, cum simus finiti, absurdum esset nos aliquid de
ipso determinare, atque sic illud quasi finire ac
comprehendere conari. Non igitur respondere curabimus iis,
qui quaerunt an, si daretur linea /15/
infinita, eius media pars esset etiam infinita; vel
an numerus infinitus sit par anve impar, et talia: quia de
iis nulli videntur debere cogitare, nisi qui mentem suam
infinitam esse arbitrantur. Nos autem illa omnia, in quibus
sub aliqua consideratione nullum finem poterimus invenire,
non quidem affirmabimus esse infinita, sed ut indefinita
spectabimus. Ita, quia non possumus imaginari extensionem
tam magnam, quin intelligamus adhuc maiorem esse posse,
dicemus magnitudinem rerum possibilium esse indefinitam. Et
quia non potest dividi aliquod corpus in tot partes, quin
[et] singulae adhuc ex his partibus divisibiles
intelligantur, putabimus quantitatem esse indefinite
divisibilem. Et quia non potest fingi tantus stellarum
numerus, quin plures adhuc a Deo creari potuisse credamus,
illarum etiam numerum indefinitum supponemus; atque ita de
reliquis.
27.
Quae differentia sit inter indefinitum et infinitum.
Haecque indefinita dicemus potius quam infinita: tum ut
nomen infiniti soli Deo reservemus, quia in eo solo omni ex
parte, non modo nullos limites agnoscimus, sed etiam
positive nullos esse intelligimus; tum etiam, quia non eodem
modo positive intelligimus alias res aliqua ex parte
limitibus carere, sed negative tantum earum limites, si quos
habeant, inveniri a nobis non posse confitemur.
28.
Non causas finales rerum creatarum, sed efficientes esse
examinandas.
Ita denique nullas unquam rationes, circa res naturales, a
fine quem Deus aut natura in iis faciendis sibi proposuit,
desumemus: quia non tantum nobis debemus arrogare, ut eius
consiliorum participes esse putemus. Sed ipsum ut causam
efficientem rerum omnium /16/
considerantes, videbimus quidnam ex iis eius attributis,
quorum nos nonnullam notitiam voluit habere, circa illos
eius effectus qui sensibus nostris apparent, lumen naturale,
quod nobis indidit, concludendum esse ostendat; memores
tamen, ut iam dictum est, huic lumini naturali tamdiu tantum
esse credendum, quandiu nihil contrarium a Deo ipso
revelatur.
29.
Deum non esse errorum causam.
Primum Dei attributum quod hic venit in considerationem,
est, quod sit summe verax, et dator omnis luminis: adeo ut
plane repugnet ut nos fallat, sive ut proprie ac positive
sit causa errorum, quibus nos obnoxios esse experimur. Nam
quamvis forte posse fallere nonnullum ingenii argumentum
apud nos homines esse videatur, nunquam certe fallendi
voluntas nisi ex malitia vel metu et imbecillitate procedit,
nec proinde in Deum cadere potest.
30.
Hinc sequi omnia quae clare percipimus, vera esse, ac tolli
dubitationes ante recensitas.
Atque hinc sequitur, lumen naturae, sive cognoscendi
facultatem a Deo nobis datam, nullum unquam obiectum posse
attingere, quod non sit verum, quatenus ab ipsa attingitur,
hoc est, quatenus clare et distincte percipitur. Merito enim
deceptor esset dicendus, si perversam illam ac falsum pro
vero sumentem nobis dedisset. Ita tollitur summa illa
dubitatio, quae ex eo petebatur, quod nesciremus an forte
talis essemus naturae, ut falleremur etiam in iis quae nobis
euidentissima esse videntur. Quin et aliae omnes dubitandi
causae, prius recensitae, facile ex hoc principio tollentur.
/17/ Non enim amplius
Mathematicae veritates nobis suspectae esse debent, quia
sunt maxime perspicuae. Atque si advertamus quid in
sensibus, quid in vigilia, quidve in somno clarum sit ac
distinctum, illudque ab eo quod confusum est et obscurum
distinguamus, facile quid in qualibet re pro vero habendum
sit agnoscemus. Nec opus est ista pluribus verbis hoc in
loco persequi, quoniam in Meditationibus Metaphysicis iam
utcumque tractata sunt, et accuratior eorum explicatio ex
sequentium cognitione dependet.
31.
Errores nostros, si ad Deum referantur, esse tantum
negationes; si ad nos, privationes.
Quia vero, etsi Deus non sit deceptor, nihilominus tamen
saepe contingit nos falli, ut errorum nostrorum originem et
causam investigemus, ipsosque praecavere discamus,
advertendum est, non tam illos ab intellectu quam a
voluntate pendere; nec esse res, ad quarum productionem
realis Dei concursus requiratur: sed cum ad ipsum
referuntur, esse tantum negationes, et cum ad nos,
privationes.
32.
Duos tantum in nobis esse modos cogitandi, perceptionem
scilicet intellectus, et operationem voluntatis.
Quippe omnes modi cogitandi, quos in nobis experimur, ad
duos generales referri possunt: quorum unus est perceptio,
sive operatio intellectus; alius vero uolitio, siue operatio
voluntatis. Nam sentire, imaginari, et pure intelligere,
sunt tantum diversi modi percipiendi; ut et cupere,
aversari, affirmare, negare, dubitare, sunt diversi modi
volendi.
33.
Nos non errare, nisi cum de re non satis percepta iudicamus.
Cum autem aliquid percipimus, modo tantum nihil plane de
ipso affirmemus vel negemus, manifestum est nos non falli;
ut neque etiam cum id tantum affirmamus aut negamus, quod
clare et distincte percipimus esse sic affirmandum aut
negandum: sed tantummodo /18/
cum (ut fit), etsi aliquid non recte percipiamus, de eo
nihilominus iudicamus.
34.
Non solum intellectum, sed etiam voluntatem requiri ad
iudicandum.
Atque ad iudicandum requiritur quidem intellectus, quia de
re, quam nullo modo percipimus, nihil possumus iudicare; sed
requiritur etiam voluntas, ut rei aliquo modo perceptae
assensio praebeatur. Non autem requiritur (saltem ad
quomodocumque iudicandum) integra et omnimoda rei perceptio;
multis enim possumus assentiri, quae nonnisi perobscure et
confuse cognoscimus.
35.
Hanc illo latius patere, errorumque causam inde esse.
Et quidem intellectus perceptio, non nisi ad ea pauca quae
illi offeruntur, se extendit, estque semper valde finita.
Voluntas vero infinita quodammodo dici potest, quia nihil
unquam advertimus, quod alicuius alterius voluntatis, vel
immensae illius quae in Deo est, obiectum esse possit, ad
quod etiam nostra non se extendat: adeo ut facile illam,
ultra ea quae clare percipimus, extendamus; hocque cum
facimus, haud mirum est quod contingat nos falli.
36.
Errores nostros Deo imputari non posse.
Neque tamen ullo modo Deus errorum nostrorum author fingi
potest, propterea quod nobis intellectum non dedit
omniscium. Est enim de ratione intellectus creati, ut sit
finitus; ac de ratione intellectus finiti, ut non ad omnia
se extendat.
37.
Summam esse hominis perfectionem, quod agat libere, sive per
voluntatem; et per hoc laude vel vituperio dignum reddi.
Quod vero latissime pateat voluntas, hoc etiam ipsius
naturae convenit; ac summa quaedam in homine perfectio est,
quod agat per voluntatem, hoc est libere, atque ita
peculiari quodam modo sit author suarum actionum, et ob
ipsas laudem mereatur. Non enim laudantur automata, quod
motus omnes ad quos instituta sunt, accurate exhibeant, quia
necessario illos sic /19/
exhibent; laudatur autem eorum artifex, quod tam accurata
fabricarit, quia non necessario, sed libere ipsa fabricavit.
Eademque ratione, magis profecto nobis tribuendum est, quod
verum amplectamur, cum amplectimur, quia voluntarie id
agimus, quam si non possemus non amplecti.
38.
Esse defectum in nostra actione, non in nostra natura, quod
erremus; et saepe subditorum culpas aliis dominis, nunquam
autem Deo tribui posse.
Quod autem in errores incidamus, defectus quidem est in
nostra actione sive in usu libertatis, sed non in nostra
natura, utpote quae eadem est, cum non recte, quam cum recte
iudicamus. Et quamvis tantam Deus perspicacitatem
intellectui nostro dare potuisset, ut nunquam falleremur,
nullo tamen iure hoc ab ipso possumus exigere. Nec,
quemadmodum inter nos homines, si quis habeat potestatem
aliquod malum impediendi, nec tamen impediat, ipsum dicimus
esse eius causam: ita etiam, quia Deus potuisset efficere ut
nunquam falleremur, ideo errorum nostrorum causa est
putandus. Potestas enim, quam homines habent uni in alios,
ad hoc est instituta, ut ipsa utantur ad illos a malis
revocandos; ea autem, quam Deus habet in omnes, est quam
maxime absoluta et libera: ideoque summas quidem ipsi
debemus gratias, pro bonis quae nobis largitus est; sed
nullo iure queri possumus, quod non omnia largitus sit, quae
agnoscimus largiri potuisse.
39.
Libertatem arbitrii esse per se notam.
Quod autem sit in nostra voluntate libertas, et multis ad
arbitrium uel assentiri uel non assentiri possimus, adeo
manifestum est, ut inter primas et maxime communes notiones,
quae nobis sunt innatae, sit recensendum. Patuitque hoc
maxime paulo ante, cum de omnibus dubitare studentes, eo
usque sumus progressi, /20/ ut
fingeremus aliquem potentissimum nostrae originis authorem
modis omnibus nos fallere conari; nihilominus enim hanc in
nobis libertatem esse experiebamur, ut possemus ab iis
credendis abstinere, quae non plane certa erant et
explorata. Nec ulla magis per se nota et perspecta esse
possunt, quam quae tunc temporis non dubia videbantur.
40.
Certum etiam omnia esse a Deo praeordinata.
Sed quia iam Deum agnoscentes, tam immensam in eo potestatem
esse percipimus, ut nefas esse putemus existimare, aliquid
unquam a nobis fieri posse, quod non ante ab ipso fuerit
praeordinatum: facile possumus nos ipsos magnis
difficultatibus intricare, si hanc Dei praeordinationem cum
arbitrii nostri libertate conciliare, atque utramque simul
comprehendere conemur.
41.
Quomodo arbitrii nostri libertas et Dei praeordinatio simul
concilientur.
Illis vero nos expediemus, si recordemur mentem nostram esse
finitam; Dei autem potentiam, per quam non tantum omnia,
quae sunt aut esse possunt, ab aeterno praescivit, sed etiam
voluit ac praeordinavit, esse infinitam: ideoque hanc quidem
a nobis satis attingi, ut clare et distincte percipiamus
ipsam in Deo esse; non autem satis comprehendi, ut videamus
quo pacto liberas hominum actiones indeterminatas relinquat;
libertatis autem et indifferentiae, quae in nobis est, nos
ita conscios esse, ut nihil sit quod evidentius et
perfectius comprehendamus. Absurdum enim esset, propterea
quod non comprehendimus unam rem, quam scimus ex natura sua
nobis esse debere incomprehensibilem, de alia dubitare, quam
intime comprehendimus, atque apud nosmet ipsos experimur.
42.
Quomodo, quamvis nolimus falli, fallamur tamen per nostram
voluntatem.
Iam vero, cum sciamus errores omnes nostros a voluntate
pendere, mirum uideri potest, quod unquam
/21/ fallamur,
quia nemo est qui velit falli. Sed longe aliud est velle
falli, quam velle assentiri iis, in quibus contingit errorem
reperiri. Et quamvis revera nullus sit, qui expresse velit
falli, vix tamen ullus est, qui non saepe velit iis
assentiri, in quibus error ipso inscio continetur. Quin et
ipsa veritatis assequendae cupiditas persaepe efficit, ut ii
qui non recte sciunt qua ratione sit assequenda, de iis quae
non percipiunt iudicium ferant, atque idcirco ut errent.
43.
Nos nunquam falli, cum solis clare et distincte perceptis
assentimur.
Certum autem est, nihil nos unquam falsum pro vero
admissuros, si tantum iis assensum praebeamus quae clare et
distincte percipiemus. Certum, inquam, quia, cum Deus non
sit fallax, facultas percipiendi quam nobis dedit, non
potest tendere in falsum; ut neque etiam facultas
assentiendi, cum tantum ad ea quae clare percipiuntur se
extendit. Et quamvis hoc nulla ratione probaretur, ita
omnium animis a natura impressum est, ut quoties aliquid
clare percipimus, ei sponte assentiamur, et nullo modo
possimus dubitare quin sit verum.
44.
Nos semper male iudicare, cum assentimur non clare
perceptis, etsi casu incidamus in veritatem; idque ex eo
contingere, quod supponamus ea fuisse antea satis a nobis
perspecta.
Certum etiam est, cum assentimur alicui rationi quam non
percipimus, vel nos falli, vel casu tantum incidere in
veritatem, atque ita nescire nos non falli. Sed sane raro
contingit, ut assentiantur iis, quae advertimus a nobis non
esse percepta: quia lumen naturae nobis dictat, nunquam nisi
de re cognita esse iudicandum. In hoc autem frequentissime
erramus, quod multa putemus a nobis olim fuisse percepta,
iisque, memoriae mandatis, tanquam omnino perceptis
assentiamur, quae tamen revera nunquam percepimus.
45.
Quid sit perceptio clara, quid distincta.
Quin et permulti homines nihil plane in tota vita percipiunt
satis recte, ad certum de eo iudicium ferendum.
/22/ Etenim ad perceptionem,
cui certum et indubitatum iudicium possit inniti, non modo
requiritur ut sit clara, sed etiam ut sit distincta. Claram
voco illam, quae menti attendenti praesens et aperta est:
sicut ea clare a nobis videri dicimus, quae, oculo intuenti
praesentia, satis fortiter et aperte illum movent.
Distinctam autem illam, quae, cum clara sit, ab omnibus
aliis ita seiuncta est et praecisa, ut nihil plane aliud,
quam quod clarum est, in se contineat.
46.
Exemplo doloris ostenditur, claram esse posse perceptionem,
etsi non sit distincta; non autem distinctam, nisi sit
clara.
Ita, dum quis magnum aliquem sentit dolorem, clarissima
quidem in eo est ista perceptio doloris, sed non semper est
distincta; vulgo enim homines illam confundunt cum obscuro
suo iudicio de natura eius, quod putant esse in parte
dolente simile sensui doloris, quem solum clare percipiunt.
Atque ita potest esse clara perceptio, quae non sit
distincta; non autem ulla distincta, nisi sit clara.
47.
Ad primae aetatis praeiudicia emendanda, simplices notiones
esse considerandas, et quid in quaque sit clarum.
Et quidem in prima aetate mens ita corpori fuit immersa, ut
quamvis multa clare, nihil tamen unquam distincte
perceperit; cumque tunc nihilominus de multis iudicarit,
hinc multa hausimus praeiudicia, quae a plerisque nunquam
postea deponuntur. Ut autem nos iis possimus liberare,
summatim hic enumerabo simplices omnes notiones, ex quibus
cogitationes nostrae componuntur; et quid in unaquaque sit
clarum, quidque obscurum, sive in quo possimus falli,
distinguam.
48.
Omnia quae sub perceptionem nostram cadunt, spectari ut res
rerumve assectiones, vel ut aeternas veritates; et rerum
enumeratio.
Quaecumque sub perceptionem nostram cadunt, vel tanquam res,
rerumve affectiones quasdam, consideramus; vel tanquam
aeternas veritates, nullam existentiam extra cogitationem
nostram habentes. Ex iis quae tanquam res consideramus,
maxime generalia sunt /23/
substantia, duratio, ordo, numerus, et si quae alia sunt
eiusmodi, quae ad omnia genera rerum se extendunt. Non autem
plura quam duo summa genera rerum agnosco: unum est rerum
intellectualium, sive cogitativarum, hoc est, ad mentem sive
ad substantiam cogitantem pertinentium; aliud rerum
materialium, sive quae pertinent ad substantiam extensam,
hoc est, ad corpus. Perceptio, volitio, omnesque modi tam
percipiendi quam volendi, ad substantiam cogitantem
referuntur; ad extensam autem, magnitudo, sive ipsamet
extensio in longum, latum et profundum, figura, motus,
situs, partium ipsarum divisibilitas, et talia. Sed et alia
quaedam in nobis experimur, quae nec ad solam mentem, nec
etiam ad solum corpus referri debent, quaeque, ut infra suo
loco ostendetur, ab arcta et intima mentis nostrae cum
corpore unione proficiscuntur: nempe appetitus famis, sitis,
etc; itemque, commotiones, sive animi pathemata, quae non in
sola cogitatione consistunt, ut commotio ad iram, ad
hilaritatem, ad tristitiam, ad amorem, etc; ac denique
sensus omnes, ut doloris, titillationis, lucis et colorum,
sonorum, odorum, saporum, caloris, duritiei, aliarumque
tactilium qualitatum.
49.
Aeternas veritates non posse ita numerari, sed nec esse
opus.
Atque haec omnia tanquam res, vel rerum qualitates seu
modos, consideramus. Cum autem agnoscimus fieri non posse,
ut ex nihilo aliquid fiat, tunc propositio haec: Ex nihilo
nihil fit, non tanquam res aliqua existens, neque etiam ut
rei modus consideratur, sed ut veritas quaedam aeterna, quae
in mente nostra sedem habet, vocaturque communis notio, sive
axioma. /24/ Cuius generis
sunt: Impossibile est idem simul esse et non esse: Quod
factum est, infectum esse nequit: Is qui cogitat, non potest
non existere dum cogitat: et alia innumera, quae quidem
omnia recenseri facile non possunt, sed nec etiam ignorari,
cum occurrit occasio ut de iis cogitemus, et nullis
praeiudiciis excaecamur.
50.
Eas clare percipi, sed non omnes ab omnibus, propter
praeiudicia.
Et quidem, quantum ad has communes notiones, non dubium est
quin clare ac distincte percipi possint, alioqui enim
communes notiones non essent dicendae: ut etiam revera
quaedam ex ipsis non aeque apud omnes isto nomine dignae
sunt, quia non aeque ab omnibus percipiuntur. Non tamen, ut
puto, quod unius hominis cognoscendi facultas latius pateat
quam alterius; sed quia forte communes istae notiones
adversantur praeiudicatis opinionibus quorundam hominum, qui
eas idcirco non facile capere possunt: etiamsi nonnulli
alii, qui praeiudiciis istis sunt liberi, evidentissime
ipsas percipiant.
51. Quid sit substantia, et quod istud nomen Deo et
creaturis non conveniat univoce.
Quantum autem ad ea, quae tanquam res
vel rerum modos
spectamus, operae pretium est ut singula seorsim
consideremus. Per substantiam nihil aliud intelligere
possumus, quam rem quae ita existit, ut nulla alia re
indigeat ad existendum. Et quidem substantia quae nulla
plane re indigeat, unica tantum potest intelligi, nempe
Deus. Alias uero omnes, non nisi ope concursus Dei existere
posse percipimus. Atque ideo nomen substantiae non convenit
Deo et illis uniuoce, ut dici solet in Scholis, hoc est,
nulla eius nominis significatio potest distincte intelligi,
quae Deo et creaturis sit communis.
52. Quod menti et corpori univoce conveniat, et
quomodo ipsa cognoscatur.
Possunt autem substantia corporea et mens, sive
/25/
substantia cogitans, creata, sub hoc communi conceptu
intelligi, quod sint res, quae solo Dei concursu egent ad
existendum. Verumtamen non potest substantia primum
animadverti ex hoc solo, quod sit res existens, quia hoc
solum per se nos non afficit; sed facile ipsam agnoscimus ex
quolibet eius attributo, per communem illam notionem, quod
nihili nulla sint attributa, nullaeve proprietates aut
qualitates. Ex hoc enim quod aliquod attributum adesse
percipiamus, concludimus aliquam rem existentem, sive
substantiam, cui illud tribui possit, necessario etiam
adesse.
53. Cuiusque substantiae unum esse praecipuum
attributum, ut mentis cogitatio, corporis extensio.
Et quidem ex quolibet attributo substantia cognoscitur;
sed una tamen est cuiusque substantiae praecipua proprietas,
quae ipsius naturam essentiamque constituit, et ad quam
aliae omnes referuntur. Nempe extensio in longum, latum et
profundum, substantiae corporeae naturam constituit; et
cogitatio constituit naturam substantiae cogitantis. Nam
omne aliud quod corpori tribui potest, extensionem
praesupponit, estque tantum modus quidam rei extensae; ut et
omnia, quae in mente reperimus, sunt tantum diversi modi
cogitandi. Sic, exempli causa, figura nonnisi in re extensa
potest intelligi, nec motus nisi in spatio extenso; nec
imaginatio, vel sensus, uel uoluntas, nisi in re cogitante.
Sed e contra potest intelligi extensio sine figura uel motu,
et cogitatio sine imaginatione vel sensu, et ita de
reliquis: ut cuilibet attendenti fit manifestum.
54. Quomodo claras et distinctas notiones habere
possimus, substantiae cogitantis, et corporeae, item Dei.
Atque ita facile possumus duas claras et distinctas
habere notiones, sive ideas, unam substantiae cogitantis
creatae, aliam substantiae corporeae, si nempe attributa
omnia cogitationis ab attributis extensionis
/26/ accurate
distinguamus. Ut etiam habere possumus ideam claram et
distinctam substantiae cogitantis increatae et
independentis, id est Dei: modo ne illam adaequate omnia
quae in Deo sunt exhibere supponamus, nec quidquam etiam in
ea esse fingamus, sed ea tantum advertamus, quae revera in
ipsa continentur, quaeque evidenter percipimus ad naturam
entis summe perfecti pertinere. Nec certe quisquam talem
ideam Dei nobis inesse negare potest, nisi qui nullam plane
Dei notitiam in humanis mentibus esse arbitretur.
55. Quomodo duratio, ordo, numerus etiam distincte
intelligantur.
Duratio, ordo, et numerus, a nobis etiam distinctissime
intelligentur, si nullum iis substantiae conceptum
affingamus, sed putemus durationem rei cuiusque esse tantum
modum, sub quo concipimus rem istam, quatenus esse
perseverat. Et similiter, nec ordinem nec numerum esse
quicquam diversum a rebus ordinatis et numeratis, sed esse
tantum modos, sub quibus illas consideramus.
56. Quid sint modi, qualitates, attributa.
Et quidem hic per modos plane idem intelligimus, quod
alibi per attributa, vel qualitates. Sed cum consideramus
substantiam ab illis affici, vel variari, vocamus modos; cum
ab ista variatione talem posse denominari, vocamus
qualitates; ac denique, cum generalius spectamus tantum ea
substantiae inesse, vocamus attributa. Ideoque in Deo non
proprie modos aut qualitates, sed attributa tantum esse
dicimus, quia nulla in eo variatio est intelligenda. Et
etiam in rebus creatis, ea quae nunquam in iis diverso modo
se habent, ut existentia et duratio, in re existente et
durante, non qualitates aut modi, sed attributa dici debent.
57. Quaedam attributa esse in rebus, alia in
cogitatione. Et quid duratio et tempus.
Alia autem sunt in rebus ipsis, quarum attributa vel
/27/
modi esse dicuntur; alia vero in nostra tantum cogitatione.
Ita, cum tempus a duratione generaliter sumpta distinguimus,
dicimusque esse numerum motus, est tantum modus cogitandi;
neque enim profecto intelligimus in motu aliam durationem
quam in rebus non motis: ut patet ex eo quod, si duo
corpora, unum tarde, aliud celeriter per horam moveatur, non
plus temporis in uno quam in alio numeremus, etsi multo plus
sit motus. Sed ut rerum omnium durationem metiamur,
comparamus illam cum duratione motuum illorum maximorum, et
maxime aequabilium, a quibus fiunt anni et dies; hancque
durationem tempus vocamus. Quod proinde nihil, praeter modum
cogitandi, durationi generaliter sumptae superaddit.
58. Numerum et universalia omnia esse tantum modos
cogitandi.
Ita etiam, cum numerus non in ullis rebus creatis, sed
tantum in abstracto, sive in genere consideratur, est modus
cogitandi duntaxat; ut et alia omnia quae universalia
vocamus.
59. Quomodo universalia fiant; et quae sint quinque
vulgata: genus, species, differentia, proprium, accidens.
Fiunt haec universalia ex eo tantum, quod una et eadem
idea utamur ad omnia individua, quae inter se similia sunt,
cogitanda: ut etiam unum et idem nomen omnibus rebus per
ideam istam repraesentatis imponimus; quod nomen est
universale. Ita, cum videmus duos lapides, nec ad ipsorum
naturam, sed ad hoc tantum quod duo sint attendimus,
formamus ideam eius numeri quem vocamus binarium; cumque
postea duas aves, aut duas arbores videmus, nec etiam earum
naturam, sed tantum quod duae sint consideramus, repetimus
eandem ideam quam prius, quae ideo est universalis; ut et
hunc numerum eodem universali nomine binarium appellamus.
Eodemque modo, cum /28/ spectamus figuram tribus lineis
comprehensam, quandam eius ideam formamus, quam vocamus
ideam trianguli; et eadem postea ut universali utimur ad
omnes alias figuras tribus lineis comprehensas animo nostro
exhibendas. Cumque advertimus, ex triangulis alios esse
habentes unum angulum rectum, alios non habentes, formamus
ideam universalem trianguli rectanguli, quae relata ad
praecedentem, ut magis generalem, species vocatur. Et illa
anguli rectitudo est differentia universalis, qua omnia
triangula rectangula ab aliis distinguuntur. Et quod in iis
basis potentia aequalis sit potentiis laterum, est
proprietas iis omnibus et solis conveniens. Ac denique, si
supponamus aliquos eiusmodi triangulos moveri, alios non
moveri, hoc erit in iis accidens universale. Atque hoc pacto
quinque universalia vulgo numerantur: genus, species,
differentia, proprium, et accidens.
60. De distinctionibus, ac primo de reali.
Numerus autem, in ipsis rebus, oritur ab earum
distinctione: quae distinctio triplex est, realis, modalis,
et rationis. Realis proprie tantum est inter duas vel plures
substantias: et has percipimus a se mutuo realiter esse
distinctas, ex hoc solo quod unam absque altera clare et
distincte intelligere possimus. Deum enim agnoscentes, certi
sumus ipsum posse efficere quidquid distincte intelligimus:
adeo ut, exempli causa, ex hoc solo quod iam habeamus ideam
substantiae extensae sive corporeae, quamvis nondum certo
sciamus ullam talem revera existere, certi tamen sumus illam
posse existere; atque si existat, unamquamque eius partem, a
nobis cogitatione definitam, realiter ab aliis eiusdem
substantiae partibus esse distinctam. Itemque,
/29/ ex hoc
solo quod unusquisque intelligat se esse rem cogitantem, et
possit cogitatione excludere a se ipso omnem aliam
substantiam, tam cogitantem quam extensam, certum est
unumquemque, sic spectatum, ab omni alia substantia
cogitante atque ab omni substantia corporea realiter
distingui. Ac etiamsi supponamus, Deum alicui tali
substantiae cogitanti substantiam aliquam corpoream tam
arcte coniunxisse, ut arctius iungi non possint, et ita ex
illis duabus unum quid conflavisse, manent nihilominus
realiter distinctae: quia, quantumvis arcte ipsas univerit,
potentia, quam ante habebat ad eas separandas, sive ad unam
absque alia conservandam, seipsum exuere non potuit, et quae
vel a Deo possunt separari, vel seiunctim conservari,
realiter sunt distincta.
61. De distinctione modali.
Distinctio modalis est duplex: alia scilicet inter modum
proprie dictum, et substantiam cuius est modus; alia inter
duos modos eiusdem substantiae. Prior ex eo cognoscitur,
quod possimus quidem substantiam clare percipere absque modo
quem ab illa differre dicimus, sed non possimus, viceuersa,
modum illum intelligere sine ipsa. Ut figura et motus
distinguuntur modaliter a substantia corporea, cui insunt;
ut etiam affirmatio et recordatio a mente. Posterior vero
cognoscitur ex eo, quod unum quidem modum absque alio
possimus agnoscere, ac viceversa; sed neutrum tamen sine
eadem substantia cui insunt. Ut si lapis moveatur et sit
quadratus, possum quidem intelligere eius figuram quadratam
sine motu; et viceuersa, eius motum sine figura quadrata;
sed nec illum motum, nec illam figuram possum intelligere
sine lapidis substantia. Distinctio /30/ autem, qua modus
unius substantiae differt ab alia substantia vel a modo
alterius substantiae, ut motus unius corporis ab alio
corpore vel a mente, atque ut motus a duratione, realis
potius dicenda esse videtur, quam modalis: quia modi illi
non clare intelliguntur sine substantiis realiter
distinctis, quarum sunt modi.
62. De distinctione rationis.
Denique distinctio rationis est inter substantiam et
aliquod eius attributum, sine quo ipsa intelligi non potest,
vel inter duo talia attributa eiusdem alicuius substantiae.
Atque agnoscitur ex eo, quod non possimus claram et
distinctam istius substantiae ideam formare, si ab ea illud
attributum excludamus; vel non possimus unius ex eiusmodi
attributis ideam clare percipere, si illud ab alio
separemus. Ut, quia substantia quaevis, si cesset durare,
cessat etiam esse, ratione tantum a duratione sua
distinguitur; et omnes modi cogitandi, quos tanquam in
obiectis consideramus, ratione tantum differunt, tum ab
obiectis de quibus cogitantur, tum a se mutuo in uno et
eodem obiecto. Memini quidem me alibi hoc genus
distinctionis cum modali coniunxisse, nempe in fine
responsionis ad primas obiectiones in Meditationes de prima
Philosophia: sed ibi non erat occasio de ipsis accurate
disserendi, et sufficiebat ad meum institutum, quod utramque
a reali distinguerem.
63. Quomodo cogitatio et extensio distincte cognosci
possint, ut constituentes naturam mentis et corporis.
Cogitatio et extensio spectari possunt ut constituentes
naturas substantiae intelligentis et corporeae; tuncque non
aliter concipi debent, quam ipsa substantia
/31/ cogitans et
substantia extensa, hoc est, quam mens et corpus; quo pacto
clarissime ac distinctissime intelliguntur. Quin et facilius
intelligimus substantiam extensam, vel substantiam
cogitantem, quam substantiam solam, omisso eo quod cogitet
vel sit extensa. Nonnulla enim est difficultas, in
abstrahenda notione substantiae a notionibus cogitationis
vel extensionis, quae scilicet ab ipsa ratione tantum
diversae sunt; et non distinctior fit conceptus ex eo quod
pauciora in eo comprehendamus, sed tantum ex eo quod illa
quae in ipso comprehendimus, ab omnibus aliis accurate
distinguamus.
64. Quomodo etiam ut modi substantiae.
Cogitatio et extensio sumi etiam possunt pro modis
substantiae, quatenus scilicet una et eadem mens plures
diversas cogitationes habere potest; atque unum et idem
corpus, retinendo suam eandem quantitatem, pluribus diversis
modis potest extendi: nunc scilicet magis secundum
longitudinem, minusque secundum latitudinem vel
profunditatem, ac paulo post e contra magis secundum
latitudinem, et minus secundum longitudinem. Tuncque
modaliter a substantia distinguuntur, et non minus clare ac
distincte quam ipsa possunt intelligi: modo non ut
substantiae, sive res quaedam ab aliis separatae, sed
tantummodo ut modi rerum spectentur. Per hoc enim, quod
ipsas in substantiis quarum sunt modi consideramus, eas ab
his substantiis distinguimus, et quales revera sunt
agnoscimus. At e contra, si easdem absque substantiis,
quibus insunt, vellemus considerare, hoc ipso illas ut res
subsistentes spectaremus, atque ita ideas modi et
substantiae confunderemus. /32/
65. Quomodo ipsarum modi sint etiam cognoscendi.
Eadem ratione, diversos cogitationum modos, ut
intellectionem, imaginationem, recordationem, volitionem,
etc; itemque diversos modos extensionis sive ad extensionem
pertinentes, ut figuras omnes, et situs partium, et ipsarum
motus, optime percipiemus, si tantum ut modos rerum quibus
insunt spectemus; et quantum ad motum, si de nullo nisi
locali cogitemus, ac de vi a qua excitatur (quam tamen suo
loco explicare conabor) non inquiramus.
66. Quomodo sensus, affectus et appetitus, clare
cognoscantur, quamvis saepe de iis male iudicemus.
Supersunt sensus, affectus, et appetitus, qui quidem
etiam clare percipi possunt, si accurate caveamus, ne quid
amplius de iis iudicemus, quam id praecise, quod in
perceptione nostra continetur, et cuius intime conscii
sumus. Sed perdifficile est id obseruare, saltem circa
sensus: quia nemo nostrum est, qui non ab ineunte aetate
iudicarit, ea omnia quae sentiebat, esse res quasdam extra
mentem suam existentes, et sensibus suis, hoc est,
perceptionibus quas de illis habebat, plane similes. Adeo ut
videntes, exempli gratia, colorem, putaverimus nos videre
rem quandam extra nos positam, et plane similem ideae illi
coloris, quam in nobis tunc experiebamur; idque ob
consuetudinem ita iudicandi, tam clare et distincte videre
nobis videbamur, ut pro certo et indubitato haberemus.
67. In ipso de dolore iudicio saepe nos falli.
Idemque plane est de aliis omnibus quae sentiuntur, etiam
de titillatione ac dolore. Quamvis enim haec extra nos esse
non putentur, non tamen ut in sola mente sive in perceptione
nostra solent spectari, sed ut in manu, aut in pede, aut
quavis alia parte nostri /33/ corporis. Nec sane magis
certum est, cum, exempli causa, dolorem sentimus tanquam in
pede, illum esse quid extra nostram mentem, in pede
existens, quam cum videmus lumen tanquam in Sole, illud
lumen extra nos in Sole existere; sed utraque ista
praeiudicia sunt primae nostrae aetatis, ut infra clare
apparebit.
68. Quomodo in istis id, quod clare cognoscimus, ab
eo in quo falli possumus, sit distinguendum.
Ut autem hic quod clarum est ab eo quod obscurum
distinguamus, diligentissime est advertendum, dolorem quidem
et colorem, et reliqua eiusmodi, clare ac distincte percipi,
cum tantummodo ut sensus, sive cogitationes, spectantur. Cum
autem res quaedam esse iudicantur, extra mentem nostram
existentes, nullo plane modo posse intelligi quaenam res
sint, sed idem plane esse, cum quis dicit se videre in
aliquo corpore colorem, vel sentire in aliquo membro
dolorem, ac si diceret se id ibi videre vel sentire, quod
quidnam sit plane ignorat, hoc est, se nescire quid videat
aut sentiat. Etsi enim, minus attendendo, sibi facile
persuadeat se nonnullam eius habere notitiam, ex eo quod
supponat esse quid simile sensui illi coloris aut doloris,
quem apud se experitur: si tamen examinet quidnam sit, quod
iste sensus coloris vel doloris, tanquam in corpore colorato
vel in parte dolente existens, repraesentet, omnino advertet
se id ignorare.
69. Longe aliter cognosci magnitudinem figuram, etc,
quam colores, dolores, etc.
Praesertim si consideret, se longe alio modo cognoscere,
quidnam sit in viso corpore magnitudo, vel figura, vel motus
(saltem localis: Philosophi enim, alios quosdam motus a
locali diversos effingendo, naturam eius sibi minus
intelligibilem reddiderunt), vel situs, vel duratio, vel
numerus, et similia, quae in corporibus
/34/ clare percipi
iam dictum est: quam quid in eodem corpore sit color, vel
dolor, vel odor, vel sapor, vel quid aliud ex iis, quae ad
sensus dixi esse referenda. Quamvis enim videntes aliquod
corpus, non magis certi simus illud existere, quatenus
apparet figuratum, quam quatenus apparet coloratum: longe
tamen evidentius agnoscimus, quid sit in eo esse figuratum,
quam quid sit esse coloratum.
70. Nos posse duobus modis de sensibilibus iudicium
ferre, quorum uno errorem praecavemus, alio in errorem
incidimus.
Patet itaque in re idem esse, cum dicimus nos percipere
colores in obiectis, ac si diceremus nos percipere aliquid
in obiectis, quod quidem quid sit ignoramus, sed a quo
efficitur in nobis ipsis sensus quidam valde manifestus et
perspicuus, qui vocatur sensus colorum. In modo autem
iudicandi permagna est diversitas: nam quamdiu tantum
iudicamus aliquid esse in obiectis (hoc est, in rebus,
qualescumque demum illae sint, a quibus sensus nobis
advenit), quod quidnam sit ignoramus, tantum abest ut
fallamur, quin potius in eo errorem praecavemus, quod
advertentes nos aliquid ignorare, minus procliues simus ad
temere de ipso iudicandum. Cum vero putamus nos percipere
colores in obiectis, etsi revera nesciamus quidnam sit, quod
tunc nomine coloris appellamus, nec ullam similitudinem
intelligere possimus, inter colorem quem supponimus esse in
obiectis, et illum quem experimur esse in sensu: quia tamen
hoc ipsum non advertimus, et multa alia sunt, ut magnitudo,
figura, numerus, etc, quae clare percipimus non aliter a
nobis sentiri vel intelligi, quam ut sunt aut saltem esse
possunt in obiectis: facile in eum errorem delabimur, ut
iudicemus /35/ id, quod in obiectis
vocamus colorem, esse
quid omnino simile colori quem sentimus, atque ita ut id,
quod nullo modo percipimus, a nobis clare percipi
arbitremur.
71. Praecipuam errorum causam a praeiudiciis
infantiae procedere.
Hicque primam et praecipuam errorum omnium causam licet
agnoscere. Nempe in prima aetate, mens nostra tam arcte
corpori erat alligata, ut non aliis cogitationibus vacaret,
quam iis solis, per quas ea sentiebat quae corpus
afficiebant: necdum ipsas ad quidquam extra se positum
referebat, sed tantum ubi quid corpori incommodum
occurrebat, sentiebat dolorem; ubi quid commodum, sentiebat
voluptatem; et ubi sine magno commodo vel incommodo corpus
afficiebatur, pro diversitate partium in quibus et modorum
quibus afficiebatur, habebat diversos quosdam sensus, illos
scilicet quos vocamus sensus saporum, odorum, sonorum,
caloris, frigoris, luminis, colorum, et similium, quae nihil
extra cogitationem positum repraesentant. Simulque etiam
percipiebat magnitudines, figuras, motus, et talia; quae
illi non ut sensus, sed ut res quaedam, vel rerum modi,
extra cogitationem existentes, aut saltem existendi capaces,
exhibebantur, etsi hanc inter ista differentiam nondum
notaret. Ac deinde, cum corporis machinamentum, quod sic a
natura fabricatum est ut propria sua vi variis modis moveri
possit, hinc inde temere se contorquens, casu commodum quid
assequebatur aut fugiebat incommodum, mens illi adhaerens
incipiebat advertere id, quod ita assequebatur aut fugiebat,
extra se esse; nec tantum illi tribuebat magnitudines,
figuras, motus, et talia, quae ut res aut rerum modos
/36/ percipiebat, sed etiam sapores, odores, et reliqua, quorum
in se sensum ab ipso effici advertebat. Atque omnia tantum
referens ad utilitatem corporis, cui erat immersa, eo plus
aut minus rei esse putabat in unoquoque obiecto a quo
afficiebatur, prout plus aut minus ab ipso afficiebatur.
Unde factum est, ut multo plus substantiae, seu
corporeitatis, esse putaret in saxis aut metallis, quam in
aqua vel aere, quia plus duritiei et ponderositatis in iis
sentiebat. Quin et aerem, quandiu nullum in eo ventum aut
frigus aut calorem experiebatur, pro nihilo prorsus ducebat.
Et quia non plus luminis a stellis quam ab exiguis flammis
lucernarum ipsi affulgebat, idcirco nullas stellas flammis
istis maiores sibi repraesentabat. Et quia nec terram in
gyrum verti, nec eius superficiem in globum curvatam esse
notabat, ideo proclivior erat ad putandum, et eam immobilem,
et eius superficiem planam esse. Milleque aliis eiusmodi
praeiudiciis, a prima infantia, mens nostra imbuta est; quae
deinde in pueritia non recordabatur fuisse a se sine
sufficienti examine recepta, sed tanquam sensu cognita, vel
a natura sibi indita, pro verissimis evidentissimisque
admisit.
72. Alteram errorum causam esse, quod praeiudiciorum
oblivisci nequeamus.
Et quamvis iam maturis annis, cum mens non amplius tota
corpori servit, nec omnia ad illud refert, sed etiam de
rerum, in se ipsis spectatarum, veritate inquirit, permulta
ex iis, quae sic antea iudicavit, falsa esse deprehendat:
non tamen ideo facile ipsa ex memoria sua expungit, et
quamdiu in ea haerent, variorum errorum causae esse possunt.
Ita, exempli causa, quoniam a prima aetate stellas imaginati
sumus perexiguas, /37/ etsi iam rationes Astronomicae
perspicue nobis ostendant ipsas esse quam maximas, tantum
tamen praeiudicata opinio adhuc valet, ut nobis perdifficile
sit, ipsas aliter quam prius imaginari.
73. Tertiam causam esse, quod defatigemur, ad ea,
quae sensibus praesentia non sunt, attendendo; et ideo
assueti simus de illis, non ex praesenti perceptione, sed ex
praeconcepta opinione iudicare.
Praeterea mens nostra non sine aliqua difficultate ac
defatigatione potest ad ullas res attendere; omniumque
difficillime ad illa attendit, quae nec sensibus, nec quidem
imaginationi praesentia sunt: sive quia talem, ex eo quod
corpori coniuncta sit, habet naturam; sive quia in primis
annis, cum tantum circa sensus et imaginationes occuparetur,
maiorem de ipsis quam de caeteris rebus cogitandi usum et
facilitatem acquisivit. Hinc autem fit, ut iam multi nullam
substantiam intelligant, nisi imaginabilem, et corpoream, et
etiam sensibilem. Neque enim norunt ea sola esse
imaginabilia, quae in extensione, motu et figura consistunt,
etsi alia multa intelligibilia sint; nec putant quidquam
posse subsistere, quod non sit corpus; nec denique ullum
corpus non sensibile. Et quia revera nullam rem, qualis ipsa
est, sensu solo percipimus, ut infra clare ostendetur, hinc
accidit, ut plerique in tota vita nihil nisi confuse
percipiant.
74. Quartam causam esse, quod conceptus nostros
verbis, quae rebus accurate non respondent, alligemus.
Et denique, propter loquelae usum, conceptus omnes
nostros verbis, quibus eos exprimimus, alligamus, nec eos
nisi simul cum istis verbis memoriae mandamus. Cumque
facilius postea verborum quam rerum recordemur, vix unquam
ullius rei conceptum habemus tam distinctum, ut illum ab
omni verborum conceptu separemus, cogitationesque hominum
fere omnium circa verba magis quam circa res versantur: adeo
ut persaepe vocibus non intellectis praebeant
/38/ assensum,
quia putant se illas olim intellexisse, vel ab aliis qui eas
recte intelligebant accepisse. Quae omnia, quamvis accurate
hic tradi non possint, quia natura humani corporis nondum
fuit exposita, necdum probatum est ullum corpus existere,
videntur tamen satis posse intelligi, ut iuvent ad claros et
distinctos conceptus ab obscuris et confusis dignoscendos.
75. Summa eorum quae observanda sunt, ad recte
philosophandum.
Itaque ad serio philosophandum, veritatemque omnium rerum
cognoscibilium indagandam: primo, omnia praeiudicia sunt
deponenda, sive accurate est cavendum, ne ullis ex
opinionibus olim a nobis receptis fidem habeamus, nisi
prius, iis ad novum examen revocatis, veras esse
comperiamus. Deinde, ordine est attendendum ad notiones,
quas ipsimet in nobis habemus, eaeque omnes et solae, quas
sic attendendo clare ac distincte cognoscemus, iudicandae
sunt verae. Quod agentes, inprimis advertemus nos existere,
quatenus sumus naturae cogitantis; et simul etiam, et esse
Deum, et nos ab illo pendere, et ex eius attributorum
consideratione caeterarum rerum ueritatem posse indagari,
quoniam ille est ipsarum causa; et denique, praeter notiones
Dei et mentis nostrae, esse etiam in nobis notitiam multarum
propositionum aeternae veritatis, ut quod ex nihilo nihil
fiat, etc; itemque, naturae cuiusdam corporeae, sive
extensae, divisibilis, mobilis, etc; itemque, sensuum
quorundam qui nos afficiunt, ut doloris, colorum, saporum,
etc, quamvis nondum sciamus quae sit causa, cur ita nos
afficiant. Et haec conferentes cum iis quae confusius antea
cogitabamus, usum claros et distinctos omnium rerum
cognoscibilium conceptus formandi acquiremus. Atque in his
paucis /39/ praecipua cognitionis humanae principia
contineri mihi videntur.
76. Autoritatem divinam perceptioni nostrae esse
praeferendam: sed ea seclusa non decere philosophum aliis
quam perceptis assentiri.
Praeter caetera autem, memoriae nostrae pro summa regula
est infigendum, ea quae nobis a Deo revelata sunt, ut omnium
certissima esse credenda. Et quamvis forte lumen rationis,
quam maxime clarum et evidens, aliud quid nobis suggerere
videretur, soli tamen authoritati divinae potius quam
proprio nostro iudicio fidem esse adhibendam. Sed in iis, de
quibus fides divina nihil nos docet, minime decere hominem
philosophum aliquid pro vero assumere, quod verum esse
nunquam perspexit; et magis fidere sensibus, hoc est,
inconsideratis infantiae suae iudiciis, quam maturae
rationi. /40/
